«کوتا» چطور سود صادرکنندگان را میبلعد؟ ریل، برگ برنده پنهان تجارت ایران و ترکیه
۲۶ | خرداد | ۱۴۰۵ 0مدیر سیستم
فزایش بیسابقه هزینههای موسوم به «کوتا» برای کامیونهای ایرانی، توان رقابت صادرکنندگان ما را در بازار ترکیه بهشدت تضعیف کرده است؛ رقمی که برای برخی کالاها مثل شیشه از مرز هزار دلار هم عبور کرده. اما در همین میانه فشار، آماری تازه از مرز رازی در آذربایجان شرقی منتشر شده که میتواند ورق را برگرداند: رشد بیش از ۲۵۰ درصدی حملونقل ریلی. در این گزارش بررسی میکنیم که این تحولات چه معنایی برای جیب رانندگان، صاحبان بار و شرکتهای حملونقل دارد.
«کوتا»؛ هزینهای که از کنترل خارج شد
ماجرا از یک عوارض ساده شروع شد، اما حالا به یکی از مهمترین موانع صادرات تبدیل شده است. بر اساس اظهارات مسئولان میزهای تجاری اتاق بازرگانی تبریز، هزینه «کوتا» که از تریلیهای ایرانی ورودی به ترکیه دریافت میشود، در برخی اقلام مانند شیشه به بیش از یکهزار دلار رسیده است.
نکته نگرانکننده اینجاست که این رقم دیگر صرفاً قیمت تمامشده کالا را بالا نمیبرد، بلکه عملاً قدرت رقابت صادرکننده ایرانی را در بازار هدف از بین میبرد. بخشی از این پول به عوارض ترانزیتی برمیگردد و بخش دیگر، عملاً ابزاری برای حمایت از تولیدکنندگان داخلی ترکیه است.
در یک کلام، «کوتا» نوعی سد غیرتعرفهای است؛ ابزاری که اگر سازوکار جبرانی یا مذاکره متقابلی برایش طراحی نشود، ترازوی رقابت را هر روز بیشتر به زیان بار ایرانی سنگین میکند.
توافق ترجیحی قدیمی و هزینههای پنهانی که کسی نمیبیند
بخش دیگری از مشکل به سندی برمیگردد که سالها پیش امضا شده اما با واقعیت امروز همخوان نیست. به گفته فعالان گمرکی آذربایجان شرقی، توافقنامه تجارت ترجیحی ایران و ترکیه به دلیل تغییرات مکرر مقررات وارداتی، دیگر برخی کالاها را پوشش نمیدهد و همین، آنها را از مزیتهای تعرفهای محروم کرده است.
روی این چالش، هزینههای مضاعف تحریم را هم اضافه کنید. در بسیاری موارد صادرکننده ناچار است کالا را با نام کشور ثالث و با گواهی مبدأ واسط صادر کند؛ فرآیندی پرهزینه که مستقیماً از حاشیه سود صادرکننده و در نهایت از کرایه و درآمد ناوگان کم میکند.
مرزهای ۲۴ ساعته؛ شعار یا واقعیت میدانی؟
برای رانندهای که پشت فرمان نشسته، زمان یعنی پول. روی کاغذ، مرزهای ایران و ترکیه ۲۴ ساعته اعلام شدهاند، اما واقعیت چیز دیگری است.
طبق گفته ناظر کل گمرکات آذربایجان شرقی، فعالیت شبانهروزی بیشتر در بخش مسافری جریان دارد. در حوزه تجاری، تنها مرز بازرگان بهصورت کامل ۲۴ ساعته فعال است و مرزهای رازی و سرو همچنان در چارچوب ساعات اداری کار میکنند. در دنیایی که سرعت لجستیک حرف اول را میزند، این معطلی خودش به یک ترمز جدی برای کامیونداران تبدیل شده است.
ریل؛ مزیت راهبردی که دارد احیا میشود
و اما خبر خوب. درست در نقطهای که جاده زیر فشار است، ریل دارد نفس تازهای میکشد. بر اساس اعلام راهآهن آذربایجان، در ۸۰ روز نخست امسال ناوگان ریلی استان با جابهجایی ۳۷۰۲ واگن، رشدی ۲۶۵ درصدی ثبت کرده و حملونقل ریلی در مجموع نزدیک به ۲۵۲ درصد نسبت به سال گذشته افزایش یافته است.
در حوزه واردات هم تعداد واگنها ۷۷ درصد و تناژ حملشده ۹۴ درصد بالا رفته است. این یعنی مسیر ریلی رازی بهتدریج دارد به یک ستون قابلاتکا در تجارت دوجانبه تبدیل میشود.
چشمانداز جذابتر است: توسعه چهار خط فعلی و برنامه احداث پنج خط جدید میتواند ظرفیت صادرات را تا دو برابر کند. پروژه ریلی چشمهثریا هم با ۲۱۰ کیلومتر مسیر تازه و تنها ۲۷ کیلومتر باقیمانده در سمت ترکیه، میتواند کریدور تازهای برای ترانزیت منطقهای باز کند. تنها هشدار فعالان این حوزه، کمبود واگنهای مسقف است؛ غفلتی که میتواند بخشی از این ظرفیت طلایی را بیاستفاده بگذارد.
تحلیل: مشکل کمبود ظرفیت نیست، ناهماهنگی است
جمعبندی صریح ماجرا این است: چالش تجارت ایران و ترکیه بیش از آنکه از نبود ظرفیت باشد، حاصل ناهماهنگی در سیاستهای تعرفهای، هزینههای پنهان و محدودیتهای ساختاری است.
در کوتاهمدت، طرح موضوع «کوتا» در کمیسیون مشترک اقتصادی و بازنگری در توافق تجارت ترجیحی میتواند بخشی از فشار را کم کند. در میانمدت هم تکمیل زیرساختهای ریلی، فرصت بازتعریف جایگاه ایران در زنجیره مبادلات منطقه را فراهم میکند. پرسش اصلی این است که آیا ارادهای مشترک برای همراستا کردن سیاست تجاری با ظرفیت لجستیکی شکل میگیرد یا نه.
در این میدان، اطلاعات لحظهای حرف اول را میزند
تا زمانی که سیاستگذاران تکلیف «کوتا» و کریدورها را روشن کنند، چیزی که میتواند راننده و صاحب بار را از این تلاطم عبور دهد، دسترسی سریع به بار و مسیر مناسب است. وقتی هزینهها بالا و حاشیه سود باریک میشود، هر ساعت معطلی پشت مرز یا هر بازگشت با بار خالی، ضرر مستقیم است.
اینجاست که ابزارهای دیجیتال نقش خود را نشان میدهند. اپلیکیشن سراسری گاری بار با اتصال مستقیم رانندگان، صاحبان کالا و باربریها، کمک میکند بارها سریعتر پیدا شوند، ناوگان کمتر خالی بماند و فعالان این حوزه در دل نوسانات تعرفهای و مرزی، دستکم روی محموله و مسیر داخلی خود کنترل بیشتری داشته باشند. در بازاری که سرعت و شفافیت تعیینکننده است، هوشمند کار کردن دیگر یک انتخاب نیست؛ یک ضرورت است.
