هر کسی که دستش در کارِ گلِ حمل‌ونقل و لجستیک باشد، خیلی خوب می‌داند که جاده و دریا پیر و جوان نمی‌شناسد؛ یک روز بارگیری بی‌دردسر است و روز دیگر، یک تصمیم سیاسی یا بحران منطقه‌ای، کل برنامه‌ریزی یک راننده، شرکت باربری و صاحب کالا را به هم می‌ریزد. این روزها بحران جدیدی سد راه تجارت کشور شده که نه‌تنها دل صاحبان کالا را لرزانده، بلکه ذهن فعالان حمل‌ونقل جاده‌ای و رانندگان سنگین‌سوار را هم به خود مشغول کرده است؛ رانندگانی که همیشه جورکش اصلی ترانزیت و رساندن بار به مقصد نهایی هستند.

طبق آخرین گزارش‌های رسمی از سوی انجمن شرکت‌های حمل‌ونقل بین‌المللی ایران، در حال حاضر حدود ۲۰ هزار کانتینر کالای وارداتی ایران در بندر کراچی پاکستان و سایر بنادر منطقه (مثل جبل‌علی امارات) بلاتکلیف مانده‌اند. اما پشت پرده این بحران چیست و چرا چرخ انتقال این بارها به داخل کشور به گِل نشسته است؟ در این مقاله عمیق، گره‌های اصلی این ماجرا و تاثیر آن بر ناوگان جاده‌ای را بررسی می‌کنیم.

چرا کالاهای ایرانی سر از کراچی و جبل‌علی درآوردند؟

شاید بپرسید باری که مقصدش بنادر جنوبی ایران مثل بندرعباس یا چابهار بوده، چرا باید در پاکستان یا امارات تخلیه شود؟ پاسخ در قوانین بین‌المللی دریانوردی نهفته است.

با بروز شرایط جنگی و بحران‌های امنیتی در منطقه، خطوط کشتیرانی بین‌المللی بر اساس بندهای حقوقی فورس‌ماژور، اجازه دارند بار را در اولین بندر امن بین‌راهی تخلیه کنند. به همین دلیل، کشتی‌های غول‌پیکر کانتینربر از ورود به آب‌های تحت ریسک خودداری کرده و هزاران کانتینر متعلق به بازرگانان ایرانی را در بنادر کراچی، خرفکان، جبل‌علی، جده و بنادر هند پیاده کردند.

غول دموراژ و خطر متروکه شدن بارها

این تخلیه اجباری، تازه اولِ هفت‌خوان رستم برای تجار ایرانی بود. دپوی این حجم از کالا دو تهدید بزرگ را به همراه آورده است:

قانون ۶۰ روزه پاکستان: طبق قوانین داخلی پاکستان، کالاها تنها ۶۰ روز می‌توانند در انبار بنادر بمانند و پس از آن، خطر «متروکه شدن» و مصادره کالا وجود دارد.
هزینه‌های سرسام‌آور: هزینه‌های انبارداری، حق توقف کانتینر (دموراژ) و ضریب ریسک جنگی (War Risk) به شدت بالا رفته و در نهایت این هزینه‌ها قیمت تمام‌شده کالا را برای مصرف‌کننده ایرانی بالا می‌برد.

گره‌های اصلی ترخیص و انتقال کانتینرها به ایران چیست؟

بسیاری فکر می‌کنند حل این مشکل ساده است؛ چند صد دستگاه کامیون به مرز می‌فرستیم و بارها را می‌آوریم! اما در واقعیت، ماجرا با دو قفل بزرگ حقوقی و اداری روبروست:

۱. گره کور «تغییر اسناد حمل» (Switch BL)

اصلی‌ترین مانع، فرآیند تغییر اسناد است. کانتینری که در بارنامه اولیه آن مقصد «بندرعباس» درج شده، حالا در «کراچی» زمین‌گیر است. برای اینکه این بار بتواند به صورت زمینی یا با کشتی دیگری به ایران بیاید، شرکت تأمین‌کننده خارجی و خط کشتیرانی اولیه باید مجوز تغییر مسیر و اصلاح اسناد را صادر کنند که به دلیل مسائل تحریمی و اداری، این فرآیند فوق‌العاده زمان‌بر و فرسایشی شده است.

۲. فعال نبودن رویه‌های کارنه تیر (TIR) در پاکستان

اگرچه سیستم ترانزیت جاده‌ای بین‌المللی یا همان «کارنه تیر» یک کنوانسیون شناخته‌شده است، اما زیرساخت‌ها و آموزش‌های آن در گمرکات داخلی پاکستان برای مسیر ایران چندان فعال نبوده است. هرچند با رایزنی‌های اخیر اقداماتی برای آموزش و فعال‌سازی این رویه آغاز شده، اما هنوز جاده‌های خروجی پاکستان به سمت مرزهای ایران (مثل میرجاوه و ریمدان) ترافیک روانی برای عبور این حجم از بار ندارند.

وضعیت ناوگان جاده‌ای ایران؛ آیا توان جذب این بارها داریم؟

حتی اگر گره‌های اداری و اسناد در بنادر پاکستان و امارات باز شود، پرسش اساسی این است: آیا ناوگان حمل‌ونقل جاده‌ای ایران آمادگی و استاندارد لازم برای کشش این حجم از بار ترانزیتی را دارد؟

واقعیت این است که بخش حمل‌ونقل بین‌المللی جاده‌ای ما با چالش‌های ساختاری جدی دست‌وپنجه نرم می‌کند که در ادامه به آن‌ها اشاره می‌کنیم:

چالش‌های اصلی ناوگان جاده‌ای بین‌المللی ایران	پیامدها و تاثیر بر بازار حمل‌ونقل
کمبود کامیون‌های دارای استاندارد اروپا (یورو ۵ و ۶)	کامیون‌های مونتاژی چینیِ موجود در بازار داخلی، استانداردهای زیست‌محیطی سخت‌گیرانه برای تردد در مسیرهای اروپایی را ندارند.
بحران فرسودگی ناوگان	از حدود ۵۰۰ هزار دستگاه کامیون فعال در کشور، بخش زیادی فرسوده هستند و سرعت نوسازی با واردات محدود همخوانی ندارد.
مشکلات حاد دریافت ویزای شنگن رانندگان	سخت‌گیری در اعطای روادید به رانندگان پایه یک ایرانی، عملاً بخشی از ناوگان ترانزیت جاده‌ای به سمت اروپا را زمین‌گیر کرده است.
واگذاری بازار به رقبا	ضعف در نوسازی و ویزا سبب شده تا شرکت‌های حمل‌ونقل کشورهای همسایه (مانند ترکیه) گوی رقابت را در مسیرهای بین‌المللی از ما بربایند.

نتیجه‌گیری و راهکار: هوشمندسازی، کلید خروج از بحران‌های لجستیکی

بحران سرگردانی کانتینرها در بنادر همسایه نشان داد که لجستیک ایران چقدر به هماهنگی، سرعت در تصمیم‌گیری و استفاده از ابزارهای نوین نیازمند است. در شرایطی که زنجیره تامین بین‌المللی با شوک مواجه می‌شود، مدیریت بار در داخل کشور باید به روان‌ترین شکل ممکن انجام شود تا باربری‌ها و صاحبان کالا متحمل زیان بیشتر نشوند.

در همین راستا، هوشمندسازی فرآیندهای اعلام بار و حذف واسطه‌گری‌های سنتی می‌تواند مرهمی بر زخم‌های سیستم توزیع و حمل‌ونقل کشور باشد. سامانه کشوری «گاری بار» به عنوان اپلیکیشن جامع اعلام بار آنلاین، دقیقاً با هدف پاسخ به همین نیازها طراحی شده است. گاری بار با ایجاد ارتباط مستقیم و بی‌واسطه میان رانندگان تریلی و کامیون، صاحبان کالا و شرکت‌های باربری، فرآیندهایی مثل محاسبه عادلانه کمیسیون، صدور بارنامه آنلاین و برآورد دقیق کرایه را به شکلی کاملاً شفاف درآورده است. در روزهایی که بنادر و مرزهای کشور به ترافیک روان جاده‌ای و لجستیک بدون چالش نیاز دارند، پلتفرم‌های هوشمندی مثل گاری بار می‌توانند سرعت گردش کالا در کشور را به حداکثر برسانند.