ریشه اصلی مصرف بالای سوخت در جادهها چیست؟ چرا افزایش قیمت راهکار نیست؟
۱۰ | خرداد | ۱۴۰۵ 0مدیر سیستم
هر زمان که بحث ناترازی انرژی و مصرف بالای بنزین و گازوئیل در کشور داغ میشود، اولین و سادهترین گزینهای که روی میز مسئولان قرار میگیرد، «افزایش قیمت سوخت» است. اما آیا تا به حال از خود پرسیدهاید که چرا تجربههای متعدد گرانی سوخت در دهههای گذشته، هیچگاه نتوانسته مهارکننده دائمی مصرف باشد؟
رانندگان زحمتکش کامیون و تریلی، صاحبان کالا و فعالان باسابقه حملونقل جادهای بهخوبی با این واقعیت لمسشدنی روبهرو هستند: رانندهای که پشت فرمان یک خودروی سنگین فرسوده با تکنولوژی چند دهه قبل نشسته یا صاحب باری که به دلیل ضعف در سیستم توزیع، ناچار است مسافتهای طولانی را برای پیدا کردن بار طی کند، چگونه میتواند با گران شدن سوخت، مصرف خود را پایین بیاورد؟
در این مقاله، با نگاهی به تحلیلهای کارشناسی و واقعیتهای کف جاده، بررسی میکنیم که چرا فرمول قدیمی «گرانی برای کاهش مصرف» بدون اصلاح ساختار صنعت خودرو و سیستم لجستیک دیگر کارساز نیست و راهکار واقعی چیست.
شوک کوتاه مدت و بازگشت به وضعیت سابق؛ تجربه تاریخ چه میگوید؟
تحلیلگران ارشد حوزه حملونقل معتقدند که رشد نرخ سوخت در کوتاه مدت شاید با ایجاد یک شوک روانی و التهاب اجتماعی، ترمز موقتی بر میزان مصرف بزند، اما در بلندمدت تأثیر ملموسی بر اصلاح الگوی مصرف نخواهد داشت.
دلیل این موضوع کاملاً واضح است؛ جامعه و شبکه حملونقل پس از مدت کوتاهی خود را با قیمتهای جدید سازگار میکنند و به دلیل نبود ابزار جایگزین، الگوی مصرف دوباره به وضعیت سابق بازمیگردد. در واقع، تا زمانی که کیفیت خودروهای تولید داخل، وضعیت حملونقل عمومی و زیرساختهای ریلی و جادهای با چالشهای ساختاری دستوپنجه نرم میکنند، واقعیسازی قیمت سوخت بر اساس نرخهای جهانی (مانند فوب خلیج فارس) اثربخشی پایدار نخواهد داشت.
چالش اول: قفل بزرگ نوسازی ناوگان و قیمتهای نجومی
زمانی میتوان از راننده یا فعال اقتصادی انتظار پذیرش قیمتهای واقعی سوخت را داشت که ابزار استاندارد و کممصرف در اختیار او قرار گرفته باشد. در حال حاضر دو مانع بزرگ در این مسیر وجود دارد:
انحصار و کیفیت پایین تولیدات داخلی: خودروسازان داخلی سالهاست که بدون رقابت جدی، خودروهایی با مصرف سوخت بالاتر از استانداردهای جهانی به بازار عرضه میکنند.
قیمتهای چند ده میلیارد تومانی ناوگان سنگین: قیمتهای سرسامآور برای خرید کامیون، تریلی و اتوبوس جدید، سرمایهگذاری رانندگان و شرکتهای خصوصی را برای نوسازی ناوگان عملاً غیرممکن کرده است. فعالان این بخش در حال حاضر با سیلی صورت خود را سرخ نگه داشتهاند تا چرخ اقتصاد جادهای کشور بچرخد.
راهکار کارشناسی: پیش از هرگونه دستکاری در قیمت سوخت، باید شرایط واردات خودروهای باکیفیت، ایمن و کممصرف با قیمت واقعی و جهانی (نه با تعرفهها و نرخهای چند برابری بازار ایران) فراهم شود تا رانندگان امکان مهاجرت به تکنولوژیهای سبزتر را داشته باشند.
چالش دوم: هدررفت سوخت در ساختار سنتی توزیع بار
بخش زیادی از مصرف بالای سوخت در جادههای ایران، ناشی از رفتوآمدهای بیثمر، جابهجاییهای یکسر خالی و معطلیهای طولانی در پایانه ها برای پیدا کردن بار است. وقتی مدیریت لجستیک کشور سنتی باشد، کامیونها مجبورند مسافتهای زیادی را بدون بار طی کنند که این یعنی سوختسوزی بیهوده!
بهینهسازی مصرف سوخت با مدیریت هوشمند بار
در کنار اصلاح صنعت خودرو، ابزارهای نوین لجستیک دیجیتال میتوانند بدون نیاز به فشارهای قیمتی، مصرف سوخت را کاهش دهند. اپلیکیشن «گاری بار» به عنوان سامانه اعلام بار آنلاین و سراسری در ایران، با همین هدف قدم به میدان گذاشته است. گاری بار با ایجاد ارتباط هوشمند و بیواسطه میان رانندگان ماشین سنگین، صاحبان کالا و شرکتهای باربری، کمک میکند تا رانندگان در سریعترین زمان ممکن و در همان محل تخلیه بار، محموله بعدی خود را پیدا کنند. این یعنی حذف پیمایشهای خالی، کاهش مصرف سوخت و البته کمیسیون عادلانه و افزایش درآمد برای راننده.
نوسازی حملونقل عمومی؛ شاهکلید حل بحران انرژی
سیاستگذاران باید بپذیرند که حل مشکلات حوزه انرژی و حملونقل، نیازمند تحول در سیاستهای کلان، حذف رانتهای خودرویی و استفاده از تجربههای موفق جهانی است. توسعه خطوط ریلی، نوسازی ناوگان اتوبوسرانی بینشهری و تاکسیرانی با هزینههای منطقی، گزینههای جایگزینی هستند که اگر به درستی اجرا شوند، مردم به صورت خودخواسته استفاده از خودروهای شخصی و پرمصرف را کاهش خواهند داد.
در غیر این صورت، اصرار بر افزایش قیمت سوخت بدون ایجاد زیرساخت، تنها به افزایش هزینههای زندگی، ناامیدی اجتماعی و فشار مضاعف بر دوش رانندگان شریف جادهها منجر خواهد شد.
سوالات متداول
۱. چرا افزایش قیمت بنزین و گازوئیل در بلندمدت مصرف را کم نمیکند؟ چون مصرفکننده (چه راننده شخصی و چه راننده سنگین) جایگزینی مانند خودروی کممصرف یا سیستم حملونقل عمومی کارآمد و در دسترس ندارد؛ بنابراین پس از مدتی ناچار است با قیمت جدید همان میزان سوخت را مصرف کند.
۲. قیمت نجومی کامیون و تریلی چه ارتباطی با مصرف سوخت کشور دارد؟ وقتی قیمت ناوگان نو چند ده میلیارد تومان باشد، رانندگان توان مالی برای تعویض کامیونهای فرسوده و پرمصرف خود را ندارند و ناوگان جادهای روزبهروز پیرتر و پرمصرفتر میشود.
۳. سامانههای اعلام بار آنلاین چگونه به کاهش مصرف سوخت کمک میکنند؟ این سامانهها با حذف دلالان و پیوند مستقیم راننده به بار، از سفرهای بدون بار (یکسر خالی) جلوگیری کرده و مسیر حرکت ناوگان را بهینهسازی میکنند که مستقیماً باعث کاهش مصرف گازوئیل میشود.
